Mechanizm działania szczepionek mRNA jest elegancki w swojej prostocie. Cząsteczka mRNA niesie instrukcję dla komórek, by wytworzyły określone białko — na przykład fragment kolca wirusa SARS-CoV-2. Układ odpornościowy uczy się je rozpoznawać i reagować.
W przypadku raka zasada pozostaje podobna, choć cel jest inny: chodzi o to, by nauczyć organizm rozpoznawać i niszczyć komórki nowotworowe, które zwykle ukrywają się przed systemem immunologicznym.
Każdy nowotwór jest jednak inny. Komórki rakowe danej osoby mogą mieć unikalny zestaw mutacji genetycznych, czyli tzw. neoantygenów. Dlatego naukowcy pracują nad spersonalizowanymi szczepionkami mRNA, które projektuje się na podstawie analizy genomu pacjenta. To medycyna szyta na miarę — dosłownie i w przenośni.
Jednym z pionierów badań jest firma BioNTech, założona przez niemieckich naukowców pochodzenia tureckiego — prof. Ugura Sahina i dr Özlem Türeci. W 2023 roku ich zespół opublikował wyniki badań klinicznych, w których szczepionka mRNA stosowana u pacjentów po chirurgicznym usunięciu czerniaka znacznie obniżyła ryzyko nawrotu choroby.
Preparat został przygotowany indywidualnie dla każdego uczestnika — w ciągu kilku tygodni od analizy próbki guza opracowano sekwencje mRNA kodujące charakterystyczne antygeny nowotworowe.
Podobne badania trwają w przypadku raka trzustki — jednego z najtrudniejszych do leczenia nowotworów. Wstępne dane są obiecujące: u części pacjentów, którzy otrzymali szczepionkę mRNA po zabiegu, układ odpornościowy wykazał wyraźną odpowiedź przeciwnowotworową.
Tradycyjne terapie onkologiczne, jak chemioterapia czy radioterapia, często niszczą nie tylko komórki rakowe, ale też zdrowe tkanki. mRNA daje nadzieję na bardziej precyzyjne i mniej toksyczne leczenie, które aktywuje naturalne mechanizmy obronne organizmu.
Co więcej, proces projektowania szczepionek mRNA jest znacznie szybszy niż w przypadku tradycyjnych terapii biologicznych — od pobrania próbki do gotowego preparatu może minąć zaledwie kilka tygodni.
„To, co kiedyś zajmowało miesiące, dziś można zaprojektować w kilka dni. Technologia mRNA daje nam możliwość stworzenia terapii dopasowanej do profilu genetycznego każdego pacjenta” – podkreśla prof. Ugur Sahin z BioNTech.
Choć perspektywy są ekscytujące, droga do powszechnego stosowania szczepionek mRNA w onkologii jest jeszcze długa. Produkcja takich preparatów wymaga zaawansowanej infrastruktury i precyzyjnej diagnostyki genetycznej. Koszty pozostają wysokie, a proces zatwierdzania nowych terapii — skomplikowany.
Mimo to kierunek badań wydaje się jasno wyznaczony. W laboratoriach na całym świecie powstają kolejne projekty kliniczne — od raka płuca po nowotwory piersi, prostaty i jelita grubego.
Pandemia przyspieszyła rozwój technologii mRNA o całe dekady. Dziś naukowcy mają w rękach narzędzie, które może zrewolucjonizować nie tylko profilaktykę, ale i leczenie najbardziej złożonych chorób.
Jeśli badania kliniczne potwierdzą skuteczność terapii mRNA w onkologii, przyszłość leczenia raka może wyglądać zupełnie inaczej: lekarz nie przepisze już standardowej chemii, lecz zamówi dla pacjenta „szczepionkę na jego nowotwór” — stworzoną na podstawie kodu genetycznego guza.
To wizja, która jeszcze dekadę temu brzmiała jak science fiction. Dziś staje się rzeczywistością.
oprac. Redakcja
Redaktor prowadzący, dziennikarka tematyki zdrowia, uroda i wellness.